Cześć. Wyjaśniamy tutaj powstawanie, właściwości i pielęgnację łupka. Jeśli chodzi o Twoją powierzchnię, chętnie do Ciebie przyjedziemy.
Ilustracja poglądowa (AI)
Materiał
Łupek: rodzaje, właściwości, zastosowanie i występowanie
Jak powstaje łupek, jakie są rodzaje łupków, do czego służy ten kamień i na co zwrócić uwagę przy pielęgnacji.
- Uczciwe ceny
- Prawdziwa bliskość klienta
- Specjalizacja od 2011 roku
- Bez dodatkowych opłat
✓ Zapytanie w 2 minuty · ✓ Bezpłatnie · ✓ Bez zobowiązań
Łupek to zbiorcze określenie drobnoziarnistych skał, dobrze łupliwych wzdłuż gęsto ułożonych powierzchni, które zostały tektonicznie przeobrażone pod wpływem ciśnienia przy powstawaniu gór. Rozróżnia się łupki ilaste, które są ledwie metamorficzne, oraz łupki krystaliczne, takie jak łupek łyszczykowy i łupek zieleniowy, powstające pod wyższym ciśnieniem i w wyższej temperaturze. Łupek ilasty od wieków pokrywa dachy i obkłada elewacje, łupki krystaliczne służą przede wszystkim jako płyty podłogowe i blaty stołów.
Charakterystyka łupka
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Grupa skał | Łupek ilasty: słabo metamorficzna skała; łupki krystaliczne: metamorfity |
| Skała wyjściowa | Zwykle drobnoziarniste osady, w przypadku łupka zieleniowego także skały wulkaniczne |
| Cechy | Łupkowatość z gęsto ułożonymi powierzchniami łupkowatości, bardzo dobra łupliwość |
| Skład mineralny | Łupek ilasty: minerały ilaste, kwarc, skaleń, mika, chloryt; łupki krystaliczne: muskowit, biotyt, chloryt, częściowo granat i amfibol |
| Kolor | Zwykle czarniawoszary do niebieskoszarego, także zielonkawy, żółtawy, czerwonawy i fioletowy |
| Gęstość objętościowa | Około 2,7 do 2,8 g/cm³ |
| Wytrzymałość na zginanie (sucho) | Około 40 do 80 N/mm² |
| Zachowanie w ogniu | Niepalny (klasa A1 według niemieckiej normy DIN 4102) |
Źródło: Wikipedia, artykuł o łupku; BauNetz, wiedza o łupku, właściwości fizyki budowli
Czym jest łupek?
Definicja i pochodzenie nazwy
Łupki to zwykle drobnoziarniste skały osadowe, które są zawsze tektonicznie przeobrażone (np. przez trwające górotwórstwo). Częściowo mogą też być metamorficzne, nie dotyczy to jednak wszystkich łupków. Nazwa wywodzi się ze średnio-wysoko-niemieckiego słowa „schiver”, które oznacza mniej więcej „drzazgę drewna” lub „odłamek kamienia” i później było używane także na określenie gontów. Skałami wyjściowymi mogą być także skały wulkaniczne, z których powstaje na przykład łupek zieleniowy.
Łupkowatość i łupliwość
Typową cechą wszystkich łupków jest tak zwana łupkowatość z gęsto ułożonymi powierzchniami łupkowatości, które czynią wszystkie łupki także bardzo dobrze łupliwymi. Łupkowatość nie odzwierciedla przy tym pierwotnego warstwowania osadowych złóż, lecz powstała dopiero później pod wpływem czynników tektonicznych. Pierwotne warstwowanie osadów nie zachowało się już w łupkach, widoczna jest tylko tektoniczna powierzchnia ścinania.
Płyty mają zwykle tylko kilka milimetrów grubości i można je łupać ręcznie.
Łupki, które nimi nie są
Niektóre skały osadowe o podobnym wyglądzie tradycyjnie także nazywa się łupkami (np. łupek bitumiczny), chociaż pod względem petrograficznym są to właściwie iłowce lub określone rodzaje skał ilastych. W języku angielskim nazywa się je zwykle „shale” (w odróżnieniu od „schist”, czyli łupka krystalicznego, lub „slate”, czyli łupka ilastego).
Masz powierzchnie lub elementy budowlane z łupka? Sprawdzamy, co da się wyczyścić i zakonserwować
Rodzaje łupków i ich powstawanie
Trzy grupy w skrócie
W przypadku łupka można zasadniczo rozróżnić: łupki ilaste, łupki krystaliczne i „fałszywe łupki”, wspomniane wcześniej iłowce.
Łupki ilaste
Prawdziwe łupki ilaste są zawsze bardzo gęsto łupkowate, drobnoziarniste i zwarte. Ich kolor jest zwykle ciemny (czarniawoszary do niebieskoszarego), może jednak mieć także szczególne barwy od zielonkawych do żółtawych odcieni (do odróżnienia od metamorficznego łupka zieleniowego, który powstaje zwykle ze zasadowych skał wulkanicznych i zalicza się do łupków krystalicznych) lub czerwonawych do fioletowo-purpurowych odcieni (łupek czerwony). O łupku czerwonym przeczytasz na stronie łupek czerwony, o skale wyjściowej na stronie łupek ilasty.
W większości przypadków łupki ilaste (z wyjątkiem łupka czerwonego) podlegają tylko bardzo słabemu metamorfizmowi (procesom przeobrażania w skale), są więc jeszcze w dużej mierze osadowe (skały osadowe) i ledwie metamorficzne (skały przeobrażone). Zaliczenie do obu grup jest jednak zasadniczo możliwe.
Łupkowata struktura łupków ilastych powstaje przez ciśnienie tektoniczne przy zwykle tylko nieznacznie podwyższonych temperaturach. Minerały ilaste pozostałe z pierwotnego mułu ilastego układają się przy tym pod wpływem ciśnienia warstwowo na nowo w kierunku nacisku. Typowe minerały metamorfizmu zasadniczo jeszcze się przy tym nie tworzą. Skład mineralny tworzą minerały ilaste, kwarc, skaleń, mika i chloryt, w śladowych ilościach także rutyl i piryt.
Łupki krystaliczne
W przypadku łupków krystalicznych bardzo wysokie ciśnienie i jednocześnie wyraźnie wyższe temperatury powodują przeobrażenie skały wyjściowej (metamorfizm). Minerały typowe dla metamorfizmu, takie jak muskowit (krzemian warstwowy), biotyt i chloryt, są tu w każdej skale już obecne, krzemiany takie jak glaukofan i minerały takie jak granat lub minerały amfibolowe wskazują na bardzo wysokie ciśnienia podczas metamorfizmu i nie występują we wszystkich łupkach krystalicznych. Do grupy łupków krystalicznych należą na przykład łupek łyszczykowy lub łupek zieleniowy.
W ich przypadku płaszczyzna łupkowatości może leżeć dowolnie względem pierwotnego warstwowania. Drobnoziarnisty fyllit stanowi stopień pośredni między łupkiem ilastym a łupkiem łyszczykowym.
Łupek: właściwości
Struktura, gęstość i wytrzymałość
Łupki ilaste mają gęstość objętościową około 2,7 do 2,8 g/cm³. Wielkość ziaren wynosi zwykle poniżej 20 mikrometrów, tak że skład mineralny można dokładnie określić tylko dyfrakcją rentgenowską. Wytrzymałość na zginanie w stanie suchym wynosi według BauNetz około 40 do 80 N/mm², nasiąkliwość zwykle 0,5 do 0,6 procent wagowych lub mniej. Łupek jest niepalny.
To, jak odporny jest łupek, zależy od odmiany, struktury i jakości. Dobre łupki dachowe są równe, jednorodne i wolne od wtrąceń, szczelin i pęknięć. Przy zastosowaniu jako okładzina podłogowa lub elewacyjna świadectwo badań potwierdza, czy dana odmiana ma wymaganą mrozoodporność.
Kolor, wygląd i powierzchnia
Paleta sięga od czerni i szarości przez odcienie niebieskawe i zielonkawe po żółtawe, czerwone i fioletowe tony. Powierzchnie łupane są szorstkie i żywe, szlifowane wyglądają spokojniej. Jako okładzina podłogowa łupek przekonuje wyrazistym, często poszukiwanym wyglądem i w zależności od obróbki powierzchni często wysoką naturalną odpornością na poślizg.
Jako okładzina podłogowa łupek jest jednak nieco bardziej wrażliwy niż niektóre inne kamienie naturalne. Jako składnik poboczny może zawierać węglan lub piryt, które reagują na środki kwaśne lub pogodę inaczej niż kwarc i mika.
Zastosowanie łupka
Łupek ilasty na dachu i elewacji
Łupki ilaste od wielu wieków tradycyjnie wykorzystuje się w postaci płyt łupkowych do krycia dachów i obkładania elewacji. Jako materiał budowlany bezpośrednio łupek jest tradycyjnie stosowany tylko w niektórych rejonach Mozeli, Hunsruck i Eifel, na przykład do murów z kamienia łamanego. O nazwach pochodzenia przeczytasz na stronach łupek mozelski i łupek turyngijski.
Tablice łupkowe i rysiki były przez długi czas rozpowszechnione w szkołach, ponieważ papier był stosunkowo drogi. Używano ich też w innych dziedzinach (na przykład w handlu lub rzemiośle) do robienia krótkich notatek, które nie musiały być trwale przechowywane. Zarówno tablice łupkowe, jak i rysiki wytwarzano przy tym z łupka.
Łupki krystaliczne i łupek zieleniowy
Łupki krystaliczne mają zasadniczo inne możliwości zastosowania niż łupki ilaste. Wprawdzie niektóre rodzaje łupków krystalicznych, takie jak łupek łyszczykowy, także stosuje się w postaci płyt, ale już tylko na okładziny podłogowe, a nie do krycia dachów ani obkładania ścian. Podobnie jak znane jeszcze na początku XX wieku „płyty Fexer” ze Szwajcarii, używane do budowy pieców i jako materiał do krycia dachów. W średniowieczu bardzo twarde łupki łyszczykowe służyły też jako materiał wyjściowy do produkcji kamieni młyńskich.
Zwłaszcza łupki zieleniowe ze względu na dobrą obrabialność często stosuje się też jako kamień ciosowy w budownictwie (na przykład na kamienie murarskie lub krawężniki, ale także jako płytki, blaty stołów, płyty podłogowe lub okładzinę elewacji). W odróżnieniu od innych łupków krystalicznych mają nieco mniejszą twardość. Jako tłuczeń łupek zieleniowy stosuje się (czasem) także w budowie dróg.
Zalety i wady stosowania
Dach łupkowy i elewacja łupkowa
Jako materiał dachowy łupek został dawno temu wyparty przez dachówki ceramiczne. Tylko w niektórych regionach, na przykład w Bergisches Land w Nadrenii Północnej-Westfalii, pokrycie łupkiem, a także obkładanie elewacji łupkiem jest nadal tradycyjne i bardzo często spotykane. Wadą pokryć łupkowych są tu przede wszystkim wysokie koszty i pracochłonna obróbka, ponadto pokrycie jest możliwe tylko przy określonych minimalnych nachyleniach dachu, których dziś nie mają już wszystkie domy. Zaletą jest natomiast bardzo duża trwałość dachów łupkowych i okładzin elewacyjnych. Wiele zabytkowych budynków pokazuje, że dachy łupkowe mogą bez problemu wytrzymać kilkaset lat, czyli wielokrotnie dłużej niż jakiekolwiek inne pokrycie dachowe. Ponadto elewacje obłożone łupkiem zapewniają bardzo wysoką ochronę przed pogodą, są przy tym bardzo łatwe w pielęgnacji i równie trwałe jak dach łupkowy.
Elewacja wentylowana, zawieszona przed ścianą, dodatkowo chroni ścianę nośną przed słońcem i deszczem nawiewanym.
Łupek jako okładzina podłogowa
Jeśli łupek stosuje się jako okładzinę podłogową, jest nieco bardziej wrażliwy niż inne kamienie naturalne, przekonuje jednak bardzo wyrazistym i często poszukiwanym wyglądem oraz w zależności od obróbki powierzchni często także bardzo wysoką naturalną odpornością na poślizg. W zależności od rodzaju użytych kamieni układanie może być w danym przypadku nieco bardziej pracochłonne niż przy innych kamieniach naturalnych, dotyczy to zarówno wnętrz, jak i przestrzeni zewnętrznej. Przemyślany wybór przy zakupie kamieni pozwala jednak zwykle uniknąć pracochłonnego układania.
Koszty
Koszty dachu łupkowego lub okładziny elewacyjnej zależą z jednej strony od rodzaju i jakości użytego łupka, z drugiej od sposobu układania (np. pokrycie staroniemieckie, pokrycie uniwersalne, pokrycie prostokątne i inne). Rozpiętość jest duża, wiążące ceny zależą od odmiany, formatu i nakładu pracy i są ustalane indywidualnie.
Przy okładzinach podłóg i tarasów koszty zawsze zależą od rodzaju użytych kamieni, tutaj kamienie łupkowe mieszczą się jednak w zwykłym przedziale cenowym innych kamieni naturalnych.
Wydobycie łupka
Od bloku do płyty
Pozyskiwanie łupka było dawniej bardzo pracochłonne i wyczerpujące oraz dawało dużo odpadów, dziś odbywa się jednak w dużej mierze w pełni automatycznie przy użyciu ciężkich maszyn i znacznie oszczędniej dla zasobów. Już przy wydobyciu stosuje się dziś piłę diamentową, która najpierw wycina łupek blokami z miejsca wydobycia. Bloki te są następnie dalej obrabiane mniejszymi piłami. Łupanie i przycinanie aż do gotowego do obróbki produktu końcowego jest jednak do dziś pracą ręczną.
Należy do tego na przykład łupanie na płyty o grubości około pięciu milimetrów.
Złoża łupka na świecie
Niemcy
W Niemczech łupek wydobywa się dziś między innymi w miejscach w Sauerland koło Bad Fredeburg, w Hunsruck koło Altlay, w Bawarii koło Geroldsgruen i w Turyngii. Górnictwo łupka mozelskiego wokół Mayen tradycyjnie dawało ponad połowę niemieckiej produkcji. Nazwy pochodzenia łupek mozelski, Kauber, turyngijski, z Hunsruck i z Sauerland ustalono w latach dwudziestych XX wieku.
Europa i pozostałe kontynenty
Znaczące złoża łupka znajdują się w wielu krajach Europy, na przykład w Czechach, na Węgrzech, w Polsce, Francji, Włoszech, Grecji, Portugalii i Hiszpanii oraz w Słowenii i Chorwacji, ale także w krajach Beneluksu, w Wielkiej Brytanii i Irlandii oraz w Norwegii i Szwecji. Największe ilości wydobywa się w Hiszpanii, Francji i Wielkiej Brytanii, Niemcy i Portugalia plasują się pod względem ilości wydobycia dalej. Największą ilość łupka zużywa się we Francji.
Poza Europą znaczące złoża znajdują się także w Ameryce Północnej i Południowej, w Republice Południowej Afryki, a przede wszystkim w Indiach i Chinach. Nawet w Japonii są złoża. Przykłady z handlu to łupek hiszpański i łupek indyjski.
Rozpoznawanie i odróżnianie łupka
Cechy
Łupek rozpoznasz po łupkowatości: gęsto ułożone powierzchnie, wzdłuż których kamień można łupać na cienkie płyty. Kolor jest zwykle czarniawoszary do niebieskoszarego, rzadziej zielonkawy, żółtawy, czerwonawy lub fioletowy. Powierzchnie łupliwości są w zależności od odmiany matowe lub o jedwabistym połysku.
Odróżnienie
Łupek ilasty jest ledwie metamorficzny i w dużej mierze nadal skałą osadową. Fyllit jest silniej przeobrażony, z jedwabiście połyskującymi powierzchniami. Łupki krystaliczne, takie jak łupek łyszczykowy, pokazują widoczne blaszki miki. Tak zwany łupek bitumiczny to skała ilasta i łupie się wzdłuż pierwotnego warstwowania, nie jest łupkiem w ścisłym sensie. Odmiany kolorystyczne, takie jak łupek czerwony, pozostają łupkami.
Czyszczenie i pielęgnacja łupka
Czyszczenie według składu mineralnego i powierzchni
Szorstkie powierzchnie łupliwości zatrzymują brud, mech i glony, na dachach i elewacjach dodatkowo porosty. To, jak łupek reaguje na czyszczenie, zależy od składu mineralnego, od obróbki powierzchni i od istniejących powłok. Odmiany zawierające węglany reagują wrażliwie na środki kwaśne, a zbyt wysokie ciśnienie może oderwać cienkie warstwy lub uszkodzić łupek dachowy. Metodę i środki należy dlatego wcześniej wypróbować na niewidocznym miejscu. Wskazówki dotyczące płyt dają przewodniki Czyszczenie płyt łupkowych i Czyszczenie kamienia naturalnego. Dla dachu i elewacji przeczytaj więcej o myciu dachu i myciu elewacji.
Produkty AKEMI do odpowiednich powierzchni kamiennych
Przy łupku, fyllicie i pokrewnych skałach trzeba uwzględnić skład mineralny, obróbkę powierzchni i istniejące powłoki. Poniższe informacje przytaczają dane producenta. Środek AKEMI do czyszczenia kamienia jest przewidziany do gruntownego czyszczenia odpowiednich kamieni naturalnych i sztucznych przy zabrudzeniach olejem, tłuszczem i ogólnym brudem, zobacz produkt środek do czyszczenia kamienia. Sprawdź zgodność w niewidocznym miejscu; materiały wrażliwe na rozpuszczalniki są wykluczone.
Za pomocą AKEMI Anti-Fleck Super można nadać chłonnym, niepowlekanym powierzchniom kamiennym właściwości wodo-, olejo- i tłuszczoodporne; zobacz w tej sprawie produkt Anti-Fleck Super. Stosowanie pozostaje zastrzeżone dla zastosowań profesjonalnych. Warunkiem są czysta, całkowicie sucha powierzchnia oraz próba na wzorniku; możliwe są zmiany odcienia. Na powierzchniach szkliwionych lub niechłonnych nie wolno go stosować.
Przy wrażliwych powierzchniach kamiennych lub niejasnym podłożu zleć zakładowi specjalistycznemu SteinRein sprawdzenie materiału, stanu i odpowiedniej metody przed zabiegiem. W ten sposób unikniesz szkód spowodowanych nieodpowiednimi środkami czyszczącymi lub pielęgnacyjnymi.
Masz dach łupkowy, elewację łupkową lub okładziny z łupka? Sprawdzamy stan na miejscu i czyścimy lub zabezpieczamy powierzchnię
Podsumowanie o łupku
Łupek w pigułce
Materiały łupkowe to od dawna ceniony materiał, dla którego od wieków istnieje wiele możliwości zastosowania: łupki ilaste tradycyjnie stosuje się do krycia dachów lub obkładania elewacji, wyraźnie twardsze łupki krystaliczne, będące prawdziwą skałą metamorficzną, dawniej przerabiano na kamienie młyńskie, używano do budowy pieców i do dziś stosuje się do produkcji płyt podłogowych lub blatów stołów.
Łupek ilasty, łupek krystaliczny i łupek bitumiczny w porównaniu
| Cecha | Łupek ilasty | Łupek krystaliczny | Łupek bitumiczny („fałszywy łupek”) |
|---|---|---|---|
| Klasyfikacja | Słabo metamorficzny, jeszcze w dużej mierze skała osadowa | Skała metamorficzna | Skała ilasta, nie łupek w ścisłym sensie |
| Powstawanie łupliwości | Ciśnienie tektoniczne przy niewielkim nagrzaniu | Wysokie ciśnienie i wyższa temperatura | Łupie się wzdłuż pierwotnego warstwowania |
| Typowe minerały | Minerały ilaste, kwarc, mika, chloryt | Muskowit, biotyt, chloryt, częściowo granat i amfibol | Minerały ilaste |
| Typowe zastosowanie | Łupek dachowy, łupek elewacyjny, tablice | Płyty podłogowe i blaty stołów, dawniej kamienie młyńskie | Surowiec, ledwie produkt budowlany |
Źródła: patrz spis źródeł na końcu strony.
Częste pytania o łupek
Czym jest łupek?
Łupek to zbiorcze określenie drobnoziarnistych, tektonicznie przeobrażonych skał, które dobrze łupią się na cienkie płyty wzdłuż gęsto ułożonych powierzchni łupkowatości.
Jaka jest różnica między łupkiem ilastym a łupkiem krystalicznym?
Łupki ilaste to tylko słabo przeobrażone skały osadowe, łupki krystaliczne, takie jak łupek łyszczykowy i łupek zieleniowy, powstają pod wyraźnie wyższym ciśnieniem i w wyższej temperaturze i zawierają typowe minerały metamorfizmu.
Do czego stosuje się łupek?
Łupek ilasty służy od wieków jako materiał dachowy i elewacyjny, dawniej także na tablice i rysiki. Łupki krystaliczne stosuje się przede wszystkim jako płyty podłogowe i blaty stołów, łupek zieleniowy także jako kamień murarski i krawężnik.
Skąd pochodzi nazwa łupek?
Wywodzi się ze średnio-wysoko-niemieckiego słowa „schiver”, które oznacza drzazgę drewna lub odłamek kamienia i później było używane także na gonty.
Gdzie wydobywa się łupek?
W Niemczech między innymi w Sauerland, w Hunsruck, w Bawarii i w Turyngii. Największe ilości wydobycia w Europie pochodzą z Hiszpanii, Francji i Wielkiej Brytanii.
Czyszczenie i pielęgnacja łupka na zlecenie
Zabrudzone, porośnięte glonami lub mchem powierzchnie z łupka sprawdzamy na miejscu i dobieramy odpowiednią metodę dla dachu, elewacji lub posadzki.
Powiązane materiały
Łupek ilasty
Słabo metamorficzna skała wyjściowa, z której łupie się łupek dachowy i łupek elewacyjny.
Fyllit
Łupek o jedwabistym połysku, stopień wyżej niż łupek ilasty, z ponad 50 procentami serycytu.
Łupek łyszczykowy
Łupek krystaliczny, w którym blaszki miki widać gołym okiem.
Łupek czerwony
Łupek barwy czerwonawej do fioletowej, silniej przeobrażony niż ciemny łupek ilasty.
Łupek mozelski
Nazwa pochodzenia łupka dachowego znad Mozeli, tradycyjnie połowa niemieckiej produkcji.
Skała metamorficzna
Przegląd skał przeobrażonych pod wpływem ciśnienia i temperatury, do których zaliczają się łupki krystaliczne.
Skała osadowa
Grupa skał osadowych, do której należą iłowiec i surowiec wyjściowy wielu łupków.
Źródła
Na te źródła opierają się stwierdzenia na tej stronie. Linki prowadzą na zewnętrzne strony.
Wolisz zlecić to specjalistom?
Zapytaj o czyszczenie kamienia