Porosty: czym są i jak rosną na kamieniu

Symbiozę porostu tworzą co najmniej dwa organizmy. Splot nitek grzybni buduje grzyb (mykobiont): plechę, czyli thallus. U niektórych porostów występuje kilka mykobiontów. W tym splocie żyją fotobionty prowadzące fotosyntezę, czyli jednokomórkowe zielenice lub sinice. W 85 procentach przypadków rolę fotobionta pełni zielenica; jej udział wynosi często zaledwie około dziesięciu procent objętości porostu. Nazwa porostu wywodzi się od grzyba, ponieważ to on zazwyczaj nadaje formę i strukturę.

Korzyść mają obie strony: grzyb otrzymuje od fotobionta bogate w energię związki węgla. W zamian grzyb chroni fotobionta przed zbyt szybką utratą wody i intensywnym promieniowaniem UV. Jednocześnie ta ścisła wspólnota sprawia, że porosty wrażliwie reagują na zmiany warunków środowiska.

Porosty, mech i glony: na czym polega różnica

Systematyka zalicza porosty do grzybów; nie należą ani do roślin, ani do zwierząt. Mchy są natomiast roślinami, wobec których porosty w wilgotnych miejscach często nie potrafią się utrzymać. Same fotobionty są glonami: podczas gdy glony mogą żyć bez grzyba, grzyb porostu w naturze jest zależny od swojego fotobionta. Mimo podobnego wzrostu glony powietrzne, takie jak Trentepohlia, nie należą do porostów. Dodatkowe informacje o pokrewnych pojęciach znajdziesz we wpisach słownika Mech i Glony.

Woda, anabioza i składniki odżywcze

Porosty nie mają prawdziwych korzeni ani ochrony przed parowaniem. Całą powierzchnią pobierają wodę w postaci ciekłej lub pary; składniki odżywcze dostarczają im bezpośrednio powietrze i deszcz. Wysuszenie wprowadza je w stan anabiozy, w którym zawartość wody może spaść poniżej dziesięciu procent suchej masy. W tym stanie mogą przetrwać temperatury od minus 47 do plus 80 stopni Celsjusza. Dzięki temu zasiedlają skały i odsłonięte kamienie, a także stanowiska wysokogórskie i obszary arktyczne, gdzie rosną również podczas suszy i przy silnych wahaniach temperatury.

Rozmnażanie i rozprzestrzenianie

Do rozmnażania płciowego grzyb wykorzystuje zarodniki o wielkości zaledwie kilku tysięcznych milimetra. Powstają w owocnikach, na przykład w miseczkowatych apotecjach, i mogą być przenoszone na duże odległości. Fotobionty rozmnażają się wewnątrz porostu wyłącznie wegetatywnie. Do rozprzestrzeniania bez zarodników służą albo urwistki (soredia), czyli ziarenka złożone z nitek grzybni i glonów, albo izydia, które jako małe wyrostki plechy mają miejsce łatwego odłamania.

Porosty wytwarzają ponad 600 różnych substancji. Należą do nich kwasy porostowe, czyli grupa organicznych substancji naturalnych. Atakując skały, porosty przyczyniają się do tworzenia gleby; istotną rolę w chemiczno-fizycznym wietrzeniu przypisuje się przy tym gatunkom rodzaju Verrucaria.

Jeśli porost rośnie dłużej, w pojedynczych przypadkach możliwe są uszkodzenia powłoki i tynku. Sam nalot glonów uznaje się według obecnego stanu wiedzy za niewyrządzający szkód.

Wyjaśniamy Ci, jak porosty powoli niszczą kamień: ich nitki grzybni wnikają na głębokość milimetrów; kwasy porostowe i kwas szczawiowy atakują szczególnie kamienie wapniste, takie jak wapień, marmur i piaskowiec ze spoiwem wapiennym. Przy usuwaniu często wyrywane są ziarna kamienia. Granit i bazalt cierpią mniej; w przypadku kostki betonowej powierzchnia pokrywa się bliznami.

Pod względem prawnym ochrona przyrody zalicza porosty do roślin: według niemieckiej ustawy o ochronie przyrody (Bundesnaturschutzgesetz) porosty i grzyby również są roślinami w rozumieniu tej ustawy. Dla ochrony gatunków szczególnie chronionych obowiązuje § 44: dziko rosnących roślin nie wolno pobierać z natury ani uszkadzać lub niszczyć ich samych bądź ich stanowisk.

Z listy w załączniku 1 niemieckiego rozporządzenia o ochronie gatunkowej (Bundesartenschutzverordnung) wynika, które gatunki są szczególnie chronione. Wymieniono wszystkie rodzime gatunki rzęsorostów, mchorostów, płucnic, kruszynek i brodaczek oraz porosty reniferowe (rodzaj Cladonia, sekcja Cladina; wyłącznie dziko żyjące populacje). Dla płucnicy islandzkiej właściwej (Lobaria pulmonaria) obowiązuje ponadto ochrona ścisła. Nie wymieniono omówionych powyżej gatunków złotorostu i mapowca geograficznego.

Do głównych zagrożeń zaliczamy zanieczyszczenie powietrza oraz utratę starego drewna. Czerwone listy dokumentują zagrożenie gatunków między innymi w Niemczech i Szwajcarii. W razie niepewności, czy na powierzchni występują chronione porosty, zalecamy Ci zlecenie specjalistom oznaczenia gatunku przed rozpoczęciem prac. Rejestracja następuje w czerwonych listach.

Instrukcję, jak samodzielnie usunąć porosty, znajdziesz w przewodniku Usuwanie porostów. Osobny rozdział w przewodniku Usuwanie mchu z dachu poświęcony jest porostom na dachówkach. Gatunki o skorupiastym wzroście mocno przylegają do kamienia. Gdy chodzi o duże powierzchnie lub wrażliwy kamień, czyszczenie kamienia wykonujemy jako zakład specjalistyczny SteinRein.

• Przewodnik: usuwanie porostów
• Czyszczenie kamienia przez nasz zakład specjalistyczny SteinRein