Cześć Tutaj wyjaśniamy, na czym polegają powstawanie, właściwości i pielęgnacja skał magmowych. Jeśli chodzi o Twoją powierzchnię, chętnie do Ciebie przyjedziemy.
Ilustracja poglądowa (AI)
Materiał
Skały magmowe: powstawanie, rodzaje i właściwości
Pokazujemy, jak powstają skały zastygłe. Dowiesz się tutaj, czym różnią się plutonity i wulkanity i które kamienie naturalne do nich należą.
- Uczciwe ceny
- Prawdziwa bliskość klienta
- Wyspecjalizowani od 2011 roku
- Bez dodatkowych opłat
✓ Zapytanie w 2 minuty · ✓ Bezpłatnie · ✓ Bez zobowiązań
Przez ochłodzenie i zastygnięcie magmy powstaje skała magmowa (magmatyt, skała zastygła). Stop ochładza się głęboko w skorupie ziemskiej powoli, tworząc gruboziarniste plutonity, takie jak granit. Jeśli natomiast zastyga szybko na powierzchni, powstają drobnoziarniste wulkanity, takie jak bazalt. Skały żyłowe stoją pośrodku. Dla magmatytów jako grupy skał nie ma jednolitej pielęgnacji: zależy ona od konkretnej odmiany. Nasz zakład specjalistyczny SteinRein powinien sprawdzić odmianę przed czyszczeniem.
Karta skał magmowych
| Cecha | Wartość |
|---|---|
| Grupa skał | Magmatyty (skały zastygłe), obok sedymentytów i metamorfitów jedna z trzech głównych grup |
| Powstawanie | Ochłodzenie i zastygnięcie magmy |
| Plutonity (skały głębinowe) | Zastygają powoli na głębokości kilku kilometrów, gruboziarniste, na przykład granit, dioryt, gabro |
| Wulkanity (skały wylewne) | Zastygają szybko na powierzchni, drobnoziarniste lub szkliste, na przykład bazalt, ryolit, andezyt |
| Skały żyłowe (subwulkanity) | Forma przejściowa w pobliżu powierzchni Ziemi, na przykład dolerit |
| Podział chemiczny | Magmatyty subalkaliczne i magmatyty alkaliczne, według stosunku tlenku potasu i sodu do dwutlenku krzemu |
| Skamieniałości | Brak; skamieniałości znajduje się tylko w skałach osadowych |
Źródło: Wikipedia, artykuły „Magmatisches Gestein”, „Plutonit” i „Vulkanit”
Czym są skały magmowe?
Skała zastygła i magmatyt
Skałą zastygłą nazywa się skałę, która powstała przy ochłodzeniu gorących stopów skalnych (magma, od starogreckiego: ugniatana masa). Magmatytami (skałami magmowymi) nazywa się te skały dlatego w języku fachowym również.
Skała może jednak powstawać na trzy różne sposoby: powstanie przez zastygnięcie gorącej magmy jest jednym z nich. Obok tego skały mogą tworzyć się z osadów (sedymentyty) lub przez przeobrażenie (metamorfizm) z innych skał. Pierwszą drogę pokazuje natomiast duży głaz skały zastygłej, czyli skały wulkanicznej na górze. Dalsze informacje znajdziesz w profilach skały osadowe i skały metamorficzne.
Magmatyty: trzecia duża grupa główna
Obok sedymentytów (skał osadowych) i metamorfitów (skał przeobrażonych) magmatyty tworzą trzecią dużą grupę główną skał. Chodzi tu o tak zwane skały zastygłe: zalicza się do nich wszystkie rodzaje skał, które powstają przy zastygnięciu uprzednio płynnej magmy.
Masz posadzki, kostkę brukową lub płyty elewacyjne z granitu, bazaltu albo innej skały zastygłej? Sprawdzamy stan na miejscu i mówimy Ci, co da się wyczyścić i pielęgnować
Drogi powstawania magmatytów
Magma i lawa
We wnętrzu Ziemi panuje wysoki żar i wysokie ciśnienie. Oba te czynniki wciąż na nowo doprowadzają skałę do stopienia. W głębszych obszarach skorupy ziemskiej oraz w górnym płaszczu Ziemi występuje gorąca magma, skąd może wznosić się ku górze. Dla panującego na Ziemi wulkanizmu te płynne masy skalne odgrywają istotną rolę, gdy przemieszczają się przez wnętrze Ziemi. Lawą nazywa się magmę, gdy tylko wydostanie się poza powierzchnię Ziemi.
Magma może ochładzać się albo powoli, albo bardzo szybko, zwłaszcza gdy występuje jako lawa na powierzchni. Na drobnoziarnistość powstającej skały ma wpływ jedno i drugie. Skała jest tym drobniejsza krystalicznie, im szybciej stop stygnie.
Plutonity: powoli ochłodzone
Petrologicznie rozróżnia się w skałach zastygłych odpowiednio dwie grupy: plutonitom, które przy bardzo powolnym stygnięciu tworzą ogromne kryształy, przeciwstawiają się wulkanity o bardzo drobnoziarnistej strukturze.
Jako skały głębinowe plutonity krystalizują powoli przez ochłodzenie, zwykle wewnątrz skorupy ziemskiej na głębokości kilku kilometrów. Powstają przy tym skały w pełni krystaliczne, które nie zawierają pęcherzy i których ziarna widać gołym okiem. Jako typowy plutonit można wymienić na przykład granit; jako dalsze przykłady następują dioryt i gabro.
Wulkanity: szybko zastygłe
Na powierzchni to natomiast szybciej zastygające strumienie lawy tworzą wulkanity. W drobnoziarnistym wulkanicie mogą występować także coraz większe tak zwane wrostki z wolniej ostygłych mas skalnych. Wynika to stąd, że część płynnej skały stygnie powoli już w drodze na powierzchnię. Do tego rodzaju skał należy na przykład bazalt, bardzo typowy i znany wulkanit.
Mówimy więc w przypadku wulkanitów o skałach wylewnych, jak często się je także nazywa. Określanie ich jako lawy trafia w sedno sprawy, nie jest jednak fachowo całkiem poprawne.
Skały żyłowe: forma przejściowa
Bardzo użyteczne w petrologii jest jednak także pojęcie skały żyłowej. W przypadku tej skały chodzi o formę przejściową między plutonitami a wulkanitami. Stop skalny znajduje się przy tym blisko skorupy ziemskiej i stygnie stosunkowo powoli. Jako dobry przykład takiej skały żyłowej, zwanej także subwulkanitem lub mezomagmatytem, można podać dolerit.
Różnice między skałami zastygłymi
Magmatyty subalkaliczne i alkaliczne
To, jakie różne skały powstają, zależy od składu stopu oraz od niektórych procesów w fazie tworzenia skał. Podczas przechodzenia przez głębsze warstwy Ziemi w czasie wznoszenia się magma może się mniej lub bardziej zróżnicować lub nieznacznie dopasować do istniejącej skały otaczającej. Wpływ na późniejszy proces tworzenia skał mają ponadto indywidualnie zmieniające się ciśnienie i zmieniające się temperatury podczas wznoszenia.
Z grubsza można tu odróżnić magmatyty subalkaliczne od magmatytów alkalicznych. Główną rolę w tej klasyfikacji skał zastygłych odgrywa stosunek K2O i Na2O (tlenku potasu i tlenku sodu) do SiO2 (dwutlenku krzemu, kwarcu). W lepiej znanych przeważnie magmatytach subalkalicznych udział K2O i Na2O w porównaniu z obecnym SiO2 jest bardzo niski. Do tej grupy skał zastygłych należą obok granodiorytu i granitu także gabro, anortozyt, ryolit, andezyt, toleit i pikryt. Dla granodiorytu, anortozytu, ryolitu i andezytu istnieją osobne profile.
W magmatytach alkalicznych udział tlenku sodu i tlenku potasu w porównaniu z dwutlenkiem krzemu jest bardzo wysoki. Znanymi przedstawicielami są na przykład bazanit, tefryt oraz wszystkie lamproity. Bazanitowi poświęcono osobny profil.
Skały magmowe: wulkanity i plutonity
Dwa główne rodzaje
Jako skały magmowe magmatyty można z kolei z grubsza podzielić na dwa główne rodzaje: wulkanity z jednej strony i plutonity z drugiej.
Plutonity powstają głęboko we wnętrzu Ziemi
Gdy płynne stopy skalne stygną i wykrystalizowują się głęboko we wnętrzu Ziemi, powstają plutonity, tak zwane skały głębinowe, zwykle na głębokości kilku kilometrów. Dzieje się to przeważnie w tak zwanych komorach magmowych; z powodu wysokiej temperatury we wnętrzu Ziemi stygnięcie przebiega bardzo powoli przez geologicznie dłuższe okresy.
Wulkanity jako skały wylewne
Wulkanity są natomiast tak zwanymi skałami wylewnymi: w tym przypadku stop skalny w stanie jeszcze płynnym dociera do powierzchni Ziemi, przebija skorupę ziemską i wydostaje się jako lawa. Tam stop skalny stosunkowo szybko stygnie i tworzy skałę magmową. Wulkanity są więc blisko związane z często bardzo gwałtownym wulkanizmem w historii Ziemi; jako skały ekstruzywne określa się je wtedy, gdy lawa została wyrzucona bezpośrednio z wulkanu. Tworzą wtedy tak zwane kopuły wulkaniczne i iglice lawowe.
Różnice w strukturze
Do wyraźnych różnic w strukturze magmatytów prowadzi bardzo różny czas trwania, jaki wykazują plutoniczne i wulkaniczne skały magmowe. Plutonity zastajemy zawsze średnio- do gruboziarniste; wulkanity są natomiast przeważnie bardzo drobnoziarniste, a nawet szkliste. Często mogą ponadto wykazywać strukturę porfirową z licznymi większymi wrostkami: powstaje ona dlatego, że część stopu wykrystalizowała już w drodze na powierzchnię Ziemi przez ochłodzenie.
Typowe przykłady i skały żyłowe
Za typowy przykład plutonicznej skały magmowej uchodzą granit i dioryt; bazalt i andezyt zaliczają się każdy jako typowy przedstawiciel do skał wulkanicznych. To skaleń ukształtował masę podstawową zarówno dioryt, jak i andezytu w jednakowym stopniu.
Za formę przejściową między plutonitami a wulkanitami uważa się tak zwane skały żyłowe (subwulkanity). Jako forma przejściowa nazywa się je także magmatytem przejściowym lub „mikroplutonitem”. Bardzo typowym przykładem skały żyłowej są dolerity. Mogą one, jak plutonity, występować także jako tak zwane intruzje: wnika wtedy jeszcze płynna magma we wnęki już istniejącej skały i tam wykrystalizowuje. Właściwości powstającej skały są wtedy, zwłaszcza w strefie brzegowej, w bardzo istotnym stopniu współkształtowane przez skałę otaczającą. Więcej o tym procesie znajdziesz w słowniku pod hasłem intruzja.
Magmatyty: skład mineralny
Różnice w składzie mineralnym
Wyraźne różnice obie formy wykazują także w swoim składzie mineralnym; wynikają one również z różnych warunków powstawania.
Bardzo różnorodny skład jest możliwy w wulkanitach (wulkanicznych skałach magmowych). Kwarc i skaleń występują przy tym bardzo często, dodatkowo także foidy, czyli minerały podobne do skaleni. Często można znaleźć także piroksen, oliwin i amfibole. Stosunkowo często występuje ponadto magnetyt. Za typowe uchodzą też wtrącenia skał otaczających.
Chociaż materiał wyjściowy (magma) jest w plutonitach (plutonicznych skałach magmowych) stosunkowo jednolity, wskutek różnic w procesie krystalizacji mogą występować zupełnie znaczne różnice. Ze względu na różne temperatury topnienia minerały wykrystalizowują w różnych przedziałach czasu. Powstają w ten sposób różnie ukształtowane stopy resztkowe, przy czym zwłaszcza zawartość krzemianów w poszczególnych magmatytach jest wyraźnie różna i można ją wykorzystać do klasyfikacji. W perydotycie i gabro znajduje się najniższa zawartość krzemianów. Wyższa jest już w diorycie i sjenicie, podczas gdy granit i granity skaleniowe alkaliczne mają ją na ogół najwyższą.
Subalkaliczne lub alkaliczne
Inna możliwość polega na podziale magmatytów według stosunku kwarcu do tlenku sodu i tlenku potasu. Magmatyty dzielą się przy tym na tak zwane skały subalkaliczne (np. gabro) i skały alkaliczne (np. trachit, nefelinit, bazanit). W słowniku piroksen, oliwin i magnetyt mają własne profile.
Właściwości skał magmowych
Struktura i skład mineralny
Wspólnych technicznych wartości charakterystycznych skały magmowe nie mają, ponieważ każda odmiana ma przez swoje powstanie własne właściwości. Łączy je struktura: plutonity są w pełni krystaliczne i zwykle średnio- do gruboziarniste, wulkanity drobnoziarniste do szklistych, często porfirowe z wrostkami i częściowo pęcherzykowate. Nie zawierają skamieniałości, które występują tylko w skałach osadowych.
Mineralogicznie wiele magmatytów składa się z kwarcu, skalenia i foidów, do tego dochodzą piroksen, oliwin, amfibole i magnetyt. Plutonity, takie jak granit, są zwykle twarde i zwięzłe, wskazówki pielęgnacyjne znajdują się poniżej.
Magmatyty, sedymentyty i metamorfity: powstawanie w porównaniu
Magmatyty i sedymentyty
W magmatytach na pierwszym planie stoi powstanie z magmy: wszystkie stanowią różne formy ostygłej magmy, w przypadku wulkanitów ostygłej lawy. Z zestalonych osadów powstają natomiast sedymentyty, dla których wapień jest typowym przykładem. Przez wykrystalizowywanie się spoiwa między poszczególnymi osadami, często kalcytu, przekształciły się one w bardzo długich okresach w skałę.
Metamorfity
Na pierwszym planie stoi w metamorfitach natomiast przeobrażenie skał: wywołują je wysokie ciśnienia i temperatury we wnętrzu Ziemi. Jako skały wyjściowe wchodzą w grę zarówno skały magmowe, jak i skały osadowe. To, jakie różne postacie mogą przybierać skały metamorficzne, zależy od częściowo bardzo różnych warunków otoczenia (ciśnienie, temperatura) oraz dużych różnic w skale wyjściowej. Jako przykład można wymienić zarówno łupek, jak i marmur.
Magmatyty, sedymentyty i metamorfity
Trzy drogi tworzenia skał
Na późniejsze właściwości skał sposób ich powstawania ma bardzo istotny wpływ. Rozróżnia się przy tym oprócz skał zastygłych także skały osadowe i skały przeobrażone (metamorfity).
Sedymentyty
Przez osadzanie się materiałów organicznych lub mineralnych jeden na drugim powstają zawsze sedymentyty. Z biegiem czasu dochodzi do utwardzenia (diageneza) niegdyś luźnego materiału, wskutek czego powstaje mniej lub bardziej twarda skała. Bardzo często pozostaje jednak widoczne warstwowanie. Jest ono dla wszystkich rodzajów sedymentytów typowym znakiem. Jako bardzo typową skałę osadową można wymienić na przykład wapień: składa się z licznych maleńkich wapnistych mikroszkieletów dawnych mieszkańców mórz (plankton).
Z zrozumiałych powodów skamieniałości znajduje się dlatego wyłącznie w sedymentytach. Do grupowania rozróżnia się według rodzaju i miejsca osadzenia luźnego materiału. Jako klastyczne sedymentyty określa się zniszczone skały, na przykład rozdrobnione lub zwietrzałe, które następnie osadzają się w innym miejscu jako materiał luźny. Może to być przy tym nawet pierwotna skała zastygła.
Metamorfity
Zwłaszcza przy wysokich ciśnieniach skały mogą się przeobrażać. To, co się przy tym odbywa, nazywa się procesem metamorfizmu i zachodzi przeważnie w głębszych warstwach skorupy ziemskiej. Skały mogą się też zmieniać pod wpływem wysokich temperatur. Jeśli to oddziaływanie zmienia jednocześnie skład chemiczny, mówi się o metasomatozie.
Petrologicznie nie istnieje przy tym stały podział metamorfitów: z jednej strony często wybiera się nazwę skały pierwotnej, na przykład metaszarogłaz; z drugiej strony wiele metamorfitów nosi własną nazwę. Należą do nich gnejs (metamorfit z wysokim udziałem skalenia), granulit (zawiera granat, ale nie zawiera muskowitu) i łupek (występuje typowa łupkowatość, czyli struktura równoległa). Do metamorfitów zalicza się ponadto fyllit. Dla gnejsu, granulitu, łupka i fyllitu istnieją osobne profile.
Skały magmowe jako kamień naturalny
Znane kamienie naturalne ze skał zastygłych
Do skał zastygłych zalicza się wiele dobrze znanych i często stosowanych jako kamienie naturalne odmian skał, wśród nich granit, anortozyt, dolerit i bazalt. Jako kostka brukowa, płyta posadzkowa, stopień schodów i blat służy granit; na kostkę brukową, kamień murowy i tłuczeń stosuje się bazalt.
Rozpoznawanie skał magmowych i odróżnianie ich od innych grup skał
Cechy i rozgraniczenie
Skałę magmową rozpoznasz po krystalicznej lub szklistej strukturze bez warstwowania i bez skamieniałości. Grube, widoczne gołym okiem kryształy świadczą o plutonicie, takim jak granit, dioryt lub gabro. Drobnoziarnista, szklista lub pęcherzykowata struktura świadczy o wulkanicie, takim jak bazalt, ryolit lub andezyt. Skały żyłowe leżą pośrodku.
Skały osadowe są natomiast zwykle wyraźnie warstwowane, składają się z zestalonych osadów i mogą zawierać skamieniałości. Skały metamorficzne powstają przez przeobrażenie skały wyjściowej pod ciśnieniem i temperaturą bez przetopienia, dobrze widoczne na przykład jako marmur, gnejs lub łupek. Pewne oznaczenie wymaga często szlifu cienkiego i analizy mineralnej.
Czyszczenie i pielęgnacja skał magmowych
Brak jednolitej pielęgnacji
Jednolitej instrukcji pielęgnacji dla magmatytów nie ma, ponieważ ta grupa skał obejmuje bardzo różne odmiany. Zwykle plutonity, takie jak granit, są twarde i zwięzłe, podczas gdy wulkanity, takie jak lawa bazaltowa, mogą być porowate. Luźno zestalone wulkanity, takie jak tuf i pumeks, mają natomiast miękką strukturę. Jakie środki i metody pasują, zależy od tego, jaka konkretna odmiana skały, powierzchnia i zabrudzenie występują.
Jaką tolerancję materiału ma dany kamień, nie przesądza sama nazwa. Pozwól określić, jaka skała została faktycznie zabudowana i jaką ma powierzchnię. Do gruntownego czyszczenia odpowiednich kamieni naturalnych i sztucznych z olejem, tłuszczem i ogólnym brudem przewidziane są specjalne środki czyszczące. Sprawdź tolerancję w niewidocznym miejscu; wykluczone pozostają materiały wrażliwe na rozpuszczalniki. Jakie produkty wybiera się do odpowiednich powierzchni kamiennych, zależy od odmiany skały, powierzchni i zabrudzenia.
Przez impregnację można nadać chłonnym, niepowlekanym powierzchniom kamiennym właściwości wodo-, olejo- i tłuszczoodporne. Warunkiem są czysta, całkowicie sucha powierzchnia i próba na próbce, ponieważ możliwe są zmiany odcienia. Na powierzchniach glazurowanych lub niechłonnych nie wolno stosować impregnacji. Jest przeznaczona wyłącznie do użytku profesjonalnego.
Jeśli masz do czynienia z wrażliwymi powierzchniami kamiennymi lub niejasnym podłożem, powinieneś przed zabiegiem zlecić naszemu zakładowi specjalistycznemu sprawdzenie materiału, stanu i odpowiedniej metody. W ten sposób unikniesz szkód spowodowanych nieodpowiednimi środkami czyszczącymi lub pielęgnacyjnymi. W profilach granitu i bazaltu oraz w przewodniku Czyszczenie kamienia naturalnego znajdziesz dokładniejsze wskazówki.
Wolisz zlecić czyszczenie i ochronę? Sprawdzamy Twój kamień na miejscu i czyścimy, szlifujemy lub zabezpieczamy powierzchnię metodą, która pasuje do kamienia
Skała zastygła: zastygła magma z głębi
Podsumowanie
Swoje własne, szczególne właściwości każda skała zastygła zawdzięcza typowemu procesowi powstawania. Wszystkim wspólne jest jednak to, że wszystkie są zastygłą magmą, która pierwotnie pochodzi z głębi wnętrza Ziemi. Gdy się nad tym zastanowić, uznajemy to za dość imponujące.
W przypadku każdego rodzaju skały magmowej chodzi o ostygłą i zastygłą magmę, która pierwotnie pochodzi z głębi wnętrza naszej planety. Te skały są więc ogniem z podziemi naszej Ziemi, który stał się kamieniem. Jakie to zupełnie imponujące, i to naprawdę.
Plutonity, skały żyłowe i wulkanity w porównaniu
| Cecha | Plutonity | Skały żyłowe | Wulkanity |
|---|---|---|---|
| Zwane także | Skały głębinowe | Subwulkanity, mezomagmatyty | Skały wylewne |
| Stygnięcie | Bardzo wolne, na głębokości kilku kilometrów | Stosunkowo wolne, w pobliżu powierzchni Ziemi | Szybkie, na powierzchni |
| Struktura | Gruboziarnista, kryształy widoczne gołym okiem | Pośrednia, często drobnoziarnista | Drobnoziarnista do szklistej, częściowo z wrostkami |
| Przykłady | Granit, dioryt, gabro | Dolerit | Bazalt, ryolit, andezyt |
Źródła: zob. wykaz źródeł na końcu strony.
Częste pytania o skały magmowe
Czym jest skała magmowa?
Z ochłodzenia i zastygnięcia magmy powstaje skała magmowa, zwana także magmatytem lub skałą zastygłą. Do znanych przykładów należą granit i bazalt.
Jaka jest różnica między plutonitem a wulkanitem?
Przez powolne zastygnięcie na głębokości kilku kilometrów plutonity stają się gruboziarniste; wulkanity natomiast zastygają szybko na powierzchni i stają się drobnoziarniste lub szkliste.
Czy granit jest skałą magmową?
Tak, jako typowy plutonit granit należy do skał głębinowych i wykrystalizował powoli wewnątrz skorupy ziemskiej.
Jaka jest różnica między magmą a lawą?
Stop skalny we wnętrzu Ziemi nazywa się magmą. Lawą nazywa się go, gdy tylko wydostanie się poza powierzchnię Ziemi.
Czy skały magmowe zawierają skamieniałości?
Nie. Skamieniałości znajduje się wyłącznie w skałach osadowych.
Zleć czyszczenie i ochronę skał magmowych
W przypadku posadzek, kostki brukowej i elewacji z granitu, bazaltu oraz innych kamieni naturalnych przejmujemy czyszczenie i zabezpieczanie. Należy do tego sprawdzenie, jaka odmiana występuje i jaką metodę znosi.
Powiązane materiały
Plutonity
Granit, dioryt i gabro jako przedstawiciele powoli zastygłych skał głębinowych.
Wulkanit
Bazalt, ryolit i andezyt zaliczają się do szybko zastygłych skał wylewnych.
Granit
Często stosowany na posadzki i elewacje kamień naturalny, a zarazem najbardziej znany z plutonitów.
Bazalt
Ciemny i zwięzły, najbardziej znany wulkanit, który jest często stosowany jako kostka brukowa.
Skała osadowa
Tylko w grupie skał osadowych mogą występować skamieniałości.
Skała metamorficzna
Także z magmatytów powstają skały przeobrażone, do których należą gnejs i łupek.
Źródła
Na tych źródłach opierają się stwierdzenia na tej stronie. Linki prowadzą na zewnętrzne strony.
Wolisz zlecić to specjalistom?
Zapytaj o czyszczenie kamienia